ETİK İKİLEMLER NASIL ÇÖZÜLÜR?

Etik ikilem, yanlış ile doğru arasında değil; iki doğru arasında bir seçim yapmaktır: yöneticiye sadakat ile dürüstlük, bir bilgiyi gizli tutmak ile şeffaflık çoğu zaman aynı anda haklıdır. Bu yazıda bu seçimi rastgele sezgiye bırakmadan, paydaş analizi ve birkaç pratik testle nasıl yapacağınızı ele alıyoruz.

1. İkilem ile Kural İhlali Aynı Şey Değil

Net Yanlış ile İkilem

Bir çalışan kasadan para alıyorsa bu bir etik ikilem değildir; net bir yanlıştır, çözümü de bellidir. Etik ikilem, her iki seçenekte de savunulabilir bir gerekçe bulunduğunda ortaya çıkar.

Tipik ofis ikilemleri çoğu zaman şu eksenlerde sıkışır:

• Yöneticiye sadakat mi, gerçeği olduğu gibi aktarmak mı
• Bir bilgiyi gizli tutma sorumluluğu mu, başka birini koruma ihtiyacı mı
• Kişisel çıkar ile kurumun çıkarının çakıştığı durumlar
• Kısa vadede işi hızlandırmak mı, uzun vadede doğru olanı yapmak mı

Bu ayrım önemli, çünkü iki tür durum farklı çözüm ister. Kural ihlalinde yapılacak şey nettir. İkilemde ise hangi doğrunun bu bağlamda daha ağır bastığını tartmanız gerekir. Etiğin kurumsal çerçevesini kavramsal olarak çalışmak isteyenler bu konuyu iş etiği eğitimi kapsamında derinleştirebilir; bu yazının odağı ise tek tek ikilemleri çözecek pratik yöntem.

2. Paydaş Analizi ile Başlayın

Doğru Başlangıç Sorusu

İkilemde ilk refleks "ben ne yapmalıyım?" olur. Daha iyi bir başlangıç sorusu şudur: bu karardan kim etkileniyor? Paydaş analizi, kararı duygusal sıkışmadan çıkarıp somut bir haritaya oturtur.

Önce kararınızdan etkilenecek herkesi listeleyin: yöneticiniz, siz, diğer departmanlar, bir tedarikçi, müşteri, hatta adı geçmeyen üçüncü kişiler. Sonra her biri için şunu sorun:

• Bu kişinin bu konudaki meşru beklentisi nedir
• Hangi seçenek ona zarar verir, hangisi yarar sağlar
• Bu beklenti gerçekten haklı mı, yoksa sadece konfor mu

Diyelim bir muhasebe görevlisi, yöneticisinin onayladığı bir masraf fişinin gerçeği yansıtmadığını fark etti. Paydaşlar: yönetici (onaylanma beklentisi), kurum (doğru kayıt hakkı), görevlinin kendisi (mesleki sorumluluğu) ve dolaylı olarak denetimden geçecek tüm ekip. Liste çıktığında çoğu zaman görürsünüz ki bir tarafın konforu, başka bir tarafın meşru hakkından daha hafif kalır. Karar kendiliğinden netleşmeye başlar.

3. Karara Yön Veren Etik Mercekler

Paydaşları gördükten sonra seçenekleri farklı açılardan değerlendirmek gerekir. Etik literatürü bunun için birkaç bakış açısı sunar; tek bir doğru mercek yoktur, ama hepsini birlikte kullanmak körlüğü azaltır.

• Sonuç merceği: hangi seçenek en az zarar, en çok fayda üretir
• Haklar merceği: kimin hangi hakkı var, bu hakka saygı gösteriliyor mu
• Adalet merceği: benzer durumdaki herkese aynı ölçü uygulanıyor mu
• Erdem merceği: bu kararı veren kişi olmak nasıl biri olduğumu söyler

Bir merceğin işaret ettiği yön, çoğu zaman tek başına yeterli olmaz. Sonuç merceği "kimse görmezse zararı yok" diyebilir; haklar merceği ise kurumun doğru bilgi hakkını hatırlatır. İkisi çatıştığında karar kolaylaşmaz, ama tartınız netleşir: artık neyi neye karşı feda ettiğinizi biliyorsunuz. İkilemde rahatsızlık duymak normaldir; o rahatsızlık, ortada gerçek bir bedel olduğunun işaretidir.

4. Aleniyet Testi

Herkesin Önünde Savunabilir misiniz

Mercekler arasında hâlâ sıkıştıysanız, basit ama keskin bir kontrol vardır: kararı herkesin önünde savunabilir miyim? Verdiğiniz kararı saygı duyduğunuz birine, yöneticinize, ailenize veya tüm ofise açıklamak zorunda kalsanız rahat olur muydunuz?

Bu teste birkaç pratik soru eşlik eder:

1. Bu kararı bir gazete haberinde okusam ne hissederdim
2. Aynı durumdaki bir meslektaşıma bu yolu önerir miydim
3. Beş yıl sonra geriye dönüp baktığımda bu kararla gurur mu duyarım, pişman mı olurum

Gizlilik isteyen, "kimse duymasın" dedirten her seçenek bu testten zayıf geçer. Doğru kararın gizlenmeye ihtiyacı olmaz. Bu test, etik karar verme çerçevelerinde uzun süredir kullanılan klasik bir kontroldür ve uygulamalı etik kaynakları arasında ayrıntılı biçimde tanımlanır. Pratik gücü, kararı kendi içinizdeki sessiz pazarlıktan çıkarıp gün ışığına taşımasındadır.

5. Bir Asistanın Masasındaki İkilem

Yönetici asistanı, kurumun en hassas bilgisinin geçtiği masada oturur ve bu yüzden ikilemlerle sık karşılaşır. Somut bir vaka üzerinden bütün adımları birleştirelim.

Sadakat ile Dürüstlük Karşı Karşıya

Bir asistan, yöneticisinin yarın imzalanacak bir sözleşmede, kendi yakınının sahibi olduğu bir firmayı tedarikçi olarak öne çıkardığını fark etti. Yönetici bunu açıkça söylemedi; asistan gelen yazışmalardan anladı. Sessiz kalmak yöneticiye sadakattir; durumu dile getirmek dürüstlüktür. İki doğru karşı karşıya.

• Paydaşlar: yönetici, kurum, diğer tedarikçiler, asistanın kendisi
• Haklar merceği: kurumun adil ihale ve doğru bilgi hakkı var
• Adalet merceği: diğer tedarikçilere eşit ölçü uygulanmıyor
• Aleniyet testi: bu seçim bir denetimde ortaya çıksa rahat olur muydum

Adımlar birlikte değerlendirildiğinde, doğru hamle yöneticiyi azarlamak ya da arkasından şikayet etmek değil; çıkar çatışmasını sakin ve özel bir dille gündeme getirmektir: "Bu firmayla bağ konusunda bir kayıt tutmamız gerekebilir, denetimde soru gelirse hazırlıklı olalım." Böyle bir cümle hem sadakati hem dürüstlüğü korur. İletişimi bu kadar dikkatle yöneten beceriler, yönetici asistanlığı eğitimi kapsamında günlük iş akışıyla birlikte çalışılır. İkilem, çoğu zaman taraf tutmakla değil, üçüncü ve daha dürüst bir yol bulmakla çözülür.

Sonuç

Etik ikilem, doğru ile yanlış arasında değil, iki doğru arasında bir seçimdir. Bu yüzden ezbere kuralla çözülmez; tartmak gerekir. Önce paydaşları haritalayın, sonra seçenekleri farklı merceklerden geçirin, en sonunda kararı aleniyet testine tutun. Kararı herkesin önünde rahatça savunabiliyorsanız, büyük olasılıkla doğru yoldasınız. Savunmak için gizliliğe ihtiyaç duyuyorsanız, başa dönüp yeniden tartın.